Poszczególne prawa i ich ograniczenia

PRAWO DO WYRAŻANIA ZGODY NA INTERWENCJĘ MEDYCZNĄ

Zgodnie z art.32 ust.1 ustawy o zawodzie lekarza lekarz może przeprowadzić badanie lub udzielić innych świadczeń zdrowotnych po wyrażeniu zgody przez pacjenta. O konieczności uzyskania zgody mówi także art. 19, ust.1, pkt 3 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej, który stwierdza, że pacjent ma prawo do wyrażenia zgody lub odmowy na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych, po uzyskaniu odpowiedniej informacji. Uzyskanie zgody pacjenta jest główną podstawą legalności działania lekarza.

Wykonanie zabiegu leczniczego bez zgody jest przestępstwem i obwarowane jest sankcją karną, co wynika z art.192. § 1. Kodeksu karnego. Osoba wykonująca zabieg leczniczy bez zgody podlega karze grzywny, karze ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 2, przy czym ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.

PRAWO DO INFORMACJI

Pacjent ma prawo do informacji o swoim stanie zdrowia, co wynika z art. 31, ust.1 ustawy o zawodzie lekarza oraz art.19, ust. 1 pkt.2 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej.

Lekarz ma obowiązek udzielać pacjentowi (lub jego ustawowemu przedstawicielowi) informacji o:

stanie zdrowia pacjenta,
rozpoznaniu,
proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych,
dających się przewidzieć następstwach zastosowania albo zaniechania tych metod,
wynikach leczenia oraz
rokowaniu.

Obowiązkiem lekarza jest przekazanie tych informacji w przystępny sposób (to znaczy tak, by pacjent mógł je zrozumieć). Rzetelna informacja jest podstawą wyrażenia przez pacjenta zgody na postępowanie lecznicze.

Lekarz nie ma obowiązku udzielać tych informacji pacjentowi, jeśli pacjent zażąda, by takie informacje nie były mu udzielane.

Informacje te mogą być udzielane innym osobom (np. rodzinie) tylko za zgodą pacjenta.

Obowiązek udzielania informacji dotyczy również pacjentów niepełnoletnich, którzy ukończyli 16 rok życia.

Jeżeli pacjent nie ukończył 16 lat lub jest nieprzytomny bądź niezdolny do zrozumienia znaczenia informacji, lekarz udziela informacji przedstawicielowi ustawowemu. W razie braku przedstawiciela ustawowego lub gdy porozumienie się z nim jest niemożliwe lekarz udziela informacji opiekunowi faktycznemu pacjenta.
Pacjentowi, który nie ukończył 16 lat, lekarz udziela informacji w zakresie i formie potrzebnej do prawidłowego przebiegu procesu diagnostycznego lub terapeutycznego i wysłuchuje jego zdania.

W wyjątkowych sytuacjach, jeżeli rokowanie jest niepomyślne dla pacjenta, lekarz może ograniczyć informację o stanie zdrowia i o rokowaniu, ze względu na dobro pacjenta. W takich przypadkach lekarz przekazuje informacje przedstawicielowi ustawowemu pacjenta lub osobie upoważnionej przez pacjenta.Jednak nawet w takim przypadku lekarz ma obowiązek udzielić pacjentowi informacji, jeśli pacjent ich zażąda.

Prawo do informacji obejmuje także dostęp do informacji o prawach pacjenta co wynika z art. 19 ust. 6. ustawy o zakładach opieki zdrowotnej. Zapewnienie pacjentom dostępu do informacji o przysługujących im prawach należy do obowiązków kierownika zakładu opieki zdrowotnej.

PRAWO DO GODNOŚCI

Podczas udzielania świadczeń zdrowotnych lekarz ma obowiązek poszanowania intymności i godności osobistej pacjenta, co wynika z art. 36, ust1. ustawy o zawodzie lekarza oraz art.19, ust.1, pkt 4 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej. Świadczenia zdrowotne powinny być udzielone w obecności niezbędnego, ze względu na rodzaj tego świadczenia, personelu medycznego. Warunkiem uczestnictwa innych osób (np. studentów medycyny) jest wyrażenie zgody przez pacjenta i lekarza.

Od lekarza wymaga się delikatności, życzliwości i kulturalnego traktowania pacjentów. Tylko w ten sposób może wytworzyć się wzajemne zaufania między lekarzem a pacjentem. Jest to szczególnie ważne w sytuacji, kiedy stan pacjenta jest poważny lub widoczne jest u niego załamanie psychiczne.

PRAWO DO POMOCY MEDYCZNEJ

Lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, oraz w innych przypadkach niecierpiących zwłoki, co wynika z art. 30 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza (02.21.204 z późn. zm.)

Żadne okoliczności nie mogą stanowić podstawy do odmowy udzielenia świadczenia zdrowotnego, jeżeli osoba zgłaszająca się do zakładu opieki zdrowotnej potrzebuje natychmiastowego udzielenia świadczeń zdrowotnych ze względu na zagrożenie życia lub zdrowia, mówi o tym art. 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U.91.91.408 z późn. zm.).

W stanach nagłych świadczenia opieki zdrowotnej są udzielane świadczeniobiorcy niezwłocznie.
Świadczeniobiorca ma prawo skorzystać w stanie nagłym ze świadczeń opieki zdrowotnej w niezbędnym zakresie udzielanych przez świadczeniodawcę, który nie zawarł umowy z Funduszem (np. prywatny gabinet lub szpital). Wynika to z art. 19 Ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. 04.210.2135).

Nie udzielnie pomocy medycznej może być potraktowane jak przestępstwo i ścigane na podstawie art. 162.§ 1. Kodeksu karnego.

PRAWO DO OPIEKI MEDYCZNEJ ODPOWIEDNIEJ JAKOŚCI

Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej w art.19, ust.1, pkt.1 (Dz.U.91.91.408 z późn. zm.) stwierdza, że pacjent ma prawo świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom wiedzy medycznej, a w sytuacji ograniczonych możliwości udzielenia odpowiednich świadczeń - do korzystania z rzetelnej, opartej na kryteriach medycznych procedury ustalającej kolejność dostępu do tych świadczeń.

Do jakości opieki odwołuje się także ustawa o zawodzie lekarza w art.4 (Dz.U.02.21.204 z późn.zm), który mówi o tym, że lekarz ma obowiązek wykonywać zawód zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi mu metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością.

PRAWO DO TAJEMNICY

Zgodnie z art.40, ust.1 ustawy o zawodzie lekarza (Dz.U.02.21.204 z późn.zm), lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji dotyczących pacjenta, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. Informacje te stanowią tzw. tajemnicę lekarską. Lekarz jest związany tajemnicą również po śmierci pacjenta (z wyjątkiem sytuacji określonych w ustawie o zawodzie lekarza).

Lekarz jest zwolniony z obowiązku zachowania tajemnicy, gdy:

zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób,
zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawnionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń,
jest to niezbędne do praktycznej nauki zawodów medycznych lub celów naukowych oraz
w innych przypadkach, określonych w ustawie o zawodzie lekarza.

W każdym z tych przypadków ujawnienie tajemnicy może nastąpić wyłącznie w niezbędnym zakresie.

Lekarz nie może podać do publicznej wiadomości danych umożliwiających identyfikację pacjenta bez jego zgody.

INNE PRAWA

Pacjent ma również prawo do:

dostępu do dokumentacji medycznej (art.18, ust.3 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej),
ochrony danych znajdujących się w dokumentacji medycznej (art.18, ust.2 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej),
wyrażenia i cofnięcia w każdym czasie sprzeciwu na pobranie po jego śmierci komórek, tkanek i narządów - art. 4 i art. 5 ust. 1-4 ustawy o pobieraniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów,
umierania w spokoju i godności (art.19, ust.1, pkt5 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej).

Pacjenci przebywający w szpitalu lub w innych zakładach opieki zdrowotnej, przeznaczonych dla osób wymagających całodobowych lub całodziennych świadczeń zdrowotnych, mają ponadto prawo do:

dodatkowej opieki pielęgnacyjnej sprawowanej przez osobę bliską lub inną osobę wskazaną przez siebie (art.19, ust.3, pkt.1 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej),
kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z osobami z zewnątrz (art.19, ust.3, pkt.2 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej),
opieki duszpasterskiej (art.19, ust.3, pkt.3 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej),

OGRANICZENIA PRAW PACJENTA

Każde prawo w określonych okolicznościach doznaje ograniczeń. Nie są to więc prawa bezwzględne - za wyjątkiem prawa do godności. Wszystkie ograniczenia wynikają z ustaw regulujących dane prawo i z reguły wynikają z konieczności ochrony zdrowia lub życia innych osób lub życia samego pacjenta.

Ograniczenia w korzystaniu z praw wynikające z innych ustaw:

ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi,
ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii,
ustawa o chorobach zakaźnych i zakażeniach (Dz.U.01.126.1384).

Ustawy te ograniczają z reguły prawo do wyrażania zgody, gdyż w okolicznościach określonych przepisami ustawy nakładają obowiązek podania się badaniu, leczeniu lub nawet hospitalizacji.

INFORMACJA NA TEMAT MOŻLIWOŚCI POCHOWANIA MARTWO URODZONEGO DZIECKA

Na podstawie § 7 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2001 r. w sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi (Dz.U. Nr 153, poz. 1783), zwłoki dzieci martwo urodzonych są chowane przez osoby uprawnione, o których mowa w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz.U. z 2000 r. Nr 23, poz. 295 z późn. zm.). Zgodnie z tym przepisem prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej, w tym przypadku będą to krewni wstępni, krewni boczni do 4 stopnia pokrewieństwa. Prawo pochowania zwłok przysługuje również osobom, które do tego dobrowolnie się zobowiążą.

Przyjęcie zwłok do pochowania na cmentarz następuje po przedstawieniu karty zgonu, która - jak stanowi rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2001 r. w sprawie wzoru karty zgonu oraz sposobu jej wypełniania (Dz.U. Nr 153, poz. 1782) - dla dzieci martwo urodzonych wystawiana jest na wniosek osób uprawnionych do ich pochowania.

Ponadto, na wniosek osób uprawnionych zwłoki dzieci martwo urodzonych mogą być spopielone przez zakłady opieki zdrowotnej dysponujące odpowiednimi urządzeniami do tego celu.

Źródła praw pacjenta

Prawa Pacjenta są integralną częścią szeroko rozumianych praw człowieka. Potrzeba regulacji w tej dziedzinie wynika z asymetrii relacji pomiędzy pacjentem a instytucją lub osobą świadczącą usługi medyczne.

Prawem pacjenta jest uprawnienie przysługujące w równym stopniu każdemu człowiekowi z tytułu korzystania ze świadczeń zdrowotnych.

Prawa pacjenta można odnosić do dwóch poziomów relacji:

Relacja pacjent - władza publiczna W tym ujęciu prawa pacjenta mają charakter praw zbiorowych i odnoszą się w szczególności do zapewnienia opieki zdrowotnej oraz równego dostępu do świadczeń zdrowotnych (czyli nakładają na władzę publiczną społeczne zobowiązanie).
Relacja pacjent - świadczeniodawca W tym ujęciu prawa pacjenta mają charakter praw indywidualnych i odnoszą się głownie do faktu samostanowienia i samodecydowania każdej osoby, do jej godności i nienaruszalności.

Prawa pacjenta wyodrębniły się po II wojnie światowej z praw człowieka.

Wiele aktów prawnych dotyczących praw człowieka pośrednio nawiązuje do praw pacjenta. Należą do nich:

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948 r.),
Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (1966 r.),
Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (1966 r.),
Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (1950 r.),
Europejska Karta Socjalna (1961 r.),
Konwencja o Ochronie Jednostek w Kontekście Automatycznie Przetwarzanych Danych o Charakterze Osobistym.

Bezpośrednio do praw pacjenta nawiązuje tzw. Europejska Konwencja o Ochronie Praw i Godności Istoty Ludzkiej wobec Zastosowań Biologii i Medycyny z 4 kwietnia 1997 r. oraz Deklaracja Praw Pacjenta przyjęta na konferencji WHO w Amsterdamie w 1994 r.

Podstawowym źródłem praw pacjenta w Polsce są przepisy Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej:

Art. 38. Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia.
Art.39. Nikt nie może być poddany eksperymentom naukowym, w tym medycznym, bez dobrowolnie wyrażonej zgody.
Art. 41.1. Każdemu zapewnia się nietykalność osobistą i wolność osobistą.
Art. 47. Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym.
Art.51.3. Każdy ma prawo dostępu do dotyczących go urzędowych dokumentów i zbiorów danych. Ograniczenie tego prawa może określić ustawa.
Art. 53.1. Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii.
Art. 68.1. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia.

Przeczytaj też: Karta Praw Pacjenta [pdf.]

Dochodzenie praw

Trzy główne rodzaje odpowiedzialności:

zawodowa - jest to odpowiedzialność za popełnienie tzw. przewinienia zawodowego. Skutkiem nieprawidłowego postępowania jest orzeczenie kary dyscyplinarnej (upomnienia, nagany, czasowego lub trwałego pozbawienie prawa do wykonywania zawodu).
cywilna - jest to odpowiedzialność za wyrządzenie szkody majątkowej albo krzywdy niemajątkowej (dot.: życia, zdrowia, czci, wolności, dobrego imienia, kultu osoby zmarłej). Skutkiem jest konieczność zapłacenia odszkodowania (w przypadku szkody), lub zadośćuczynienia (w przypadku krzywdy). W sprawach z powództwa cywilnego orzekają sądy powszechne.
karna - jest to odpowiedzialność za popełnienie przestępstwa (określonego przez ustawę). Skutkiem jest orzeczenie kary: pozbawienia wolności, ograniczenia wolności, grzywny.

Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej stwierdza, że w razie zawinionego naruszenia praw pacjenta, takich jak:

prawa dostępu do dokumentacji medycznej,
prawa do ochrony danych,
prawa do świadczeń zdrowotnych,
do informacji,
do wyrażania zgody na interwencje medyczną
do godności

sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego.

W razie zawinionego naruszenia prawa pacjenta do umierania w spokoju i godności, sąd może, na żądanie najbliższego członka rodziny, innego przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego, zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez nich cel społeczny na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego.

Pacjent, którego prawa zostały naruszone może dochodzić ich na drodze administracyjnej lub sądowej. Dochodzenie może zmierzać do:

żądania zaniechania naruszenia prawa albo
żądania zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub odszkodowania za wyrządzoną naruszeniem szkodę lub ukarania sprawcy naruszenia z tytułu odpowiedzialności służbowej lub karnej.

W przypadku naruszenia praw pacjenta, pacjentowi przysługuje skarga na świadczeniodawcę, składana do:

Kierownika zakładu opieki zdrowotnej, złożona zgodnie z przepisami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.). W tym trybie skarga podlega rozpatrzeniu;
Okręgowej Izby Lekarskiej - jeśli naruszenie jest spowodowane działalnością lekarza. Postępowanie w przedmiocie złożenia skargi odbywa się zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o izbach lekarskich i wydanym na jej podstawie rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 26 września 1990 r. w sprawie postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarzy (Dz.U. z 1990 r. Nr 69, poz. 406);
Okręgowej Izby Pielęgniarek i Położnych - jeśli naruszenie jest spowodowane działalnością pielęgniarki lub położnej. Postępowanie w przedmiocie złożenia skargi odbywa się zgodnie przepisami ustawy z dnia 19 kwietnia 1991 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych (Dz.U. z 1991 r. Nr 41, poz. 178 z późn. zm.) oraz wydanym na jej podstawie rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 19 stycznia 1993r. w sprawie postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej pielęgniarek i położnych (Dz.U. z 1993 r. Nr 9, poz. 45);
Biura Praw Pacjenta, działającego przy Ministrze Zdrowia.

Ubezpieczonemu, którego prawa zostały naruszone przez świadczeniodawcę, z którym NFZ podpisał umowę przysługuje ponadto skarga do: Rzecznika Praw Pacjenta NFZ (w centrali NFZ) lub rzecznika praw pacjenta działającego przy danym oddziale NFZ

Zobacz też: 'Prawa pacjenta' [ulotka] [pdf]

źródło: NFZ